Eki ret mınıstr,  eki ret rektor bolǵan

Qazaqtyń jan-dúnıesi taza, elge syıly, qadirli adamdary jaıly aıtqanda, ártúrli unamdy teńeý-anyqtamalar qatarynda «e, ol kisi ǵoı» dep qysqa qaıyra salatyny bolady. Túsinikti. «Kisi ǵoı» degenge bári syıyp tur. О́z basym, qudaıǵa shúkir, arǵy-bergide sondaı jandardyń talaıyn ushyratqanyma myń táýbe. Bul olarmen jaqyn aralasyp, qoıan-qoltyq boldym degen sóz emes. Kisilikti jandar onsyz da, syrttaı bolsa da jigerdi janyp, kim-kimniń de kóńil álemine nur sepkendeı sezim uıalatatyny álimsaqtan aıan ǵoı. Ulttyq maqtanysh, namys, qazaq degendi kim qalaı qabyldap, qalaı túısinedi, ol basqa áńgime. Al óz basym oblys aýmaǵynyń 60 paıyzyn qazaq mekendeıtin Tashkentten Almatyǵa alǵash kelgende, aldymen,  mundaǵy óz qandastarymyzdan qara úzip shyqqan aıtýly tulǵalar kim, uzyn sany qansha, birden solarǵa zer saldym. Bul endi ózderin qashanda kótermelep sóıleıtin ózbek aǵaıyndardan aýysqan «joralǵy» bolýy da ǵajap emes. Jaqsy joralǵy. О́ıtkeni, olardan áldebireýler elden erek top jaryp shyqqanda, sol zamatta bizde kim bar dep eleń etýdiń kórinisi. Sol Tashkentte (1950 jyldar) KSRO halyq sýretshisi Oral Tańsyqbaev, otyz jyl respýblıkalyq bankti basqarǵan Qulshar Álıev, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti sııaqty «Qyzyl О́zbekstan» gazetiniń redaktory Zııabek Esenbaev, ózbek tilindegi muǵalimder gazetiniń redaktory Seıit Kórkembaev, polıtehnıkalyq, toqyma ınstıtýttarynyń dırektorlary (onda rektor demeıdi) Nııazov, Orazbaev, basqa da tolyp jatqan mınıstr, Ortalyq partııa komıtetinde bólim, sektor basqarǵan qazaqtardy ishteı maqtan etkenmin. О́zbekterdiń de oza shapqan myqtylary az bolmaıtyn, árıne. Hamza atyndaǵy drama teatrynda Abror Hıdoıatov, Sara Ishantýraeva, Álim Hodjaev, túp atasy qazaq Shúkir Burhanov sekildi tórt birdeı KSRO halyq ártisi bar kez edi. О́zbek tilin túsiný qıyn emes, olardy sahnadan talaı kórdiq. Olar odaqtyq fılmderge de túsetin. Shúkir Burhanov qazaq kınorejısseri Darıǵa Tinálına qoıýǵa qatysqan «Ilıa Mýromes» fılminde basty keıipkerlerdiń birin somdady. Dám jazyp Almatyǵa kelgen soń osyndaı-osyndaılarǵa mán bere júrdik. Tipti, medısına salasynda qazaqtan qansha professor baryna deıin anyqtap bildik, tórt-beseýden aspaıdy eken. Basqa ınstıtýttar men mańdaıdaǵy jalǵyz ýnıversıtette de solaı, onda da, tarıh pen til-ádebıetten basqalarda joqqa tán, aradan kóp jyldar ótkende ǵana tórt qubyla teńelgendeı bolǵany ras. Bertinde Ortalyq komıtettiń sanatorııinde Baıkenov, Baıtasov sekildi generaldar, Q.Sháripov, Q.Úsebaevtaı belgili jýrnalısterdi syrttaı qórgenge marqaıatynbyz. Shetinen qarapaıym, sypaıy, zıpa. Birde sanatorııde boıy ortadan joǵary, shymyr deneli, qyran qabaq, qyr muryn, túr-tulǵasy kelisken, egde jastaǵy beıtanys qazaq paıda boldy. «Tanymasty syılamas», bul kim boldy eken deımiz. Uzamaı bildik: medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Sıbaǵatolla Qarynbaev eken. Eki ret Densaýlyq saqtaý mınıstri, eki ret medısına ınstıtýtynda rektor bolypty. Túsi sýyq, pańdaý. Eshkimniń bet-júzine tiktep qaramaıdy. Jeke júrip, jeke turady. Keıde demalys zalynyń túkpir jaǵynda japadan-jalǵyz kitap oqyp otyrady. Onan soń da dáliz boıynda, ashana, taǵy basqa jerlerde betpe-bet, ne bylaısha da kórip júrdik. Eń bastysy, bul – atyshýly Qarynbaev. Keıinnen bilýimizshe, ekiniń biriniń qoly jetpeıtin, asa mártebeli Peterbýrg – Lenıngrad áskerı medısına akademııasyn bitirgen tórt qazaq bolsa, Qarynbaev sol tórteýdiń biri eken (qalǵandary S.Asfendııarov, H.Dosmuhamedov, A.Raqyshev). 1937 jylǵy topalańnan keıin qazaq medısınasynda juldyzy erte janǵan ǵulama A.Raqyshev birshama beride. Demek, eki ret dırektor, eki ret mınıstr bolǵan adamnyń qolynda bári bolǵan. Sóıte tura, ulttyq kadr tárbıeleýde pálen derlikteı eshteńe bitirmegen. Meni túlen túrtip, osyndaı qııas oılar ıektesin. Oǵan Tashkent medısına ınstıtýtyn bitirgen boıda soǵysqa ketip, bes jyldan keıin Almatyǵa kelip ǵylymmen aınalysqan, der kezinde jazǵan doktorlyq dıssertasııasyn – óz «dostary», qandas aryzqoılardyń arqasynda – qaıtys bolarynan eki jyl buryn áreń qorǵaǵan jerles aǵamyz professor Ámir Aldanazarovtyń sózi de qamshy boldy-aý deımin. Sebebi, birde onyń: «Anaý ózbekter  kadr­laryn ortalyqqa (Máskeý, Lenıngrad, Kıev, Harkovty aıtady) jiberip, doktor, professorlardy top-tobymen shyǵaryp jatyr. Bizde ondaı joq»,– degeni bar-tyn. Sonda munyń sebep-saldaryna jete úńilmegen men paqyr ony ishteı qoldap, ózimshe Qarynbaevqa renjigen boldym. Jáne ol shaqtarda qazaqta medısına ǵalymdary kóp te emesi shyn edi. Qazirgi T.Sharmanov, K.Ormantaev, A.Aldashev ol kezderde doktor ma edi, emes pe edi, este joq. Sondyqtan, medısına ǵalymdaryn ózbekter qusap top-tobymen tárbıelemegen qasań qasqalardyń biri maǵan Qarynbaev bop kórindi. Abyroı bolǵanda, bul jóninde oǵan jolyna kóldeneń tura qalyp, betine aıtqan joqpyn. Endi, mine, búgin óz dáýirine laıyq ǵumyr keshken qazaqtyń sol bir aıtýly perzenti, sergek te zerdeli, qarapaıym,  tereń oıly, elge jasaǵan jaqsylyq-shapaǵaty ushan-teńiz zııaly jannyń arýaǵynan kezinde ushqary oılaǵan asylyq, kúpirlik úshin keshirim suraı otyryp, Sıbaǵatolla Qarynbaevtyń kim bolǵany jaıly  – ol tárbıelegen shákirtteriniń biri – farmasevtıka doktory, professor Keńes Úshbaevty tyńdap kóreıik. Aldymen Keńestiń ózi jóninde az-kem málimet-derek. Jetisý aımaǵyna belgili aqyn, abyz, kóripkel, meıirimdi, qarapaıymdylyǵymen aty shyqqan Ájibaı atanyń urpaǵy Keńes 1940 jyly shilde aıynda týǵan. Balalyq shaǵy Otan soǵysy jyldarymen tuspa-tus kelgen bolashaq ǵalym sol dáýirdiń urpaqtary sııaqty, kolhozdy aýylda (Shelek aýdany) barlyq qıyn-qystaýdy kórip ósedi. Bir jasqa jeter-jetpeste ákesi soǵysqa ketip, jasy 85-te bolsa da, bir áýletti eshteńeden kende qylmaı baǵyp-qaqqan aqyldy qarııa Noǵaıbaıdyń qamqorlyǵynda ósedi (ol kisi 103 jasqa jetip dúnıe salǵan). Keńestiń ákesi maıdannan aman-saý oralady. Keńes kolhozǵa da, úı sharýasyna da aralasa júrip, orta mektepti medalmen bitiredi. Sol shaqtaǵy úrdis boıynsha, eki jyl óndiriste jumys istep, ınstıtýtqa sodan soń keledi. Qalaýy medısınalyq oqý orny bolady. Mektepti medalmen bitirgendikten, oqýǵa túsý úshin bir-aq pánnen emtıhan tapsyrýy jáne tek «bes» alýy kerek. Biraq, emtıhan qabyldaýshylar oǵan «tórt» qoıady. Buǵan narazy bolǵan Keńes qolma-qol eshkim kútpegen tosyn áreketke barǵan. Keıin: «Emtıhandy qaıta qabyldaýdy ótinip, sol kezdegi rektor Samarınge kireıin desem, mańyna jolatpady. Densaýlyq saqtaý mınıstri qazaq degen soń, táýekelge bel baılap, sol kisiniń qabyldaýyna bardym», – dep eske alady. Al endi aýyldan kelgen shıkiókpe balanyń munysy júrekjutqandyq pa, ótkirlik pe, shamalaı berińiz. Áıteýir, qalaı dese de jarasqandaı. О́ıtkeni, taǵdyry qyl ústinde. Ne ári, ne beri. Sondyqtan, jyǵylsa, nardan jyǵylýǵa bel býǵan. – Ol kisi (mınıstr) jumysqa saǵat segizde keledi eken, – dep sózin jalǵastyrdy  Keńes Úshbaıuly. – Men jeti jarymda baryp, esik aldynda tosamyn. Tamyz aıynyń ortasy, basqa emtıhandar ótip ketken. Bip pánnen ǵana tapsyryp túsemin ǵoı dep, ózge sabaqtarǵa daıyndalmaǵan edim. Alaıda, hımııany túgel jattap alǵanmyn. Mınıstrlikke eki-úsh márte barǵannan keıin bip joly qabyldaý bólmeden meni kúnde kórse de elemeı ótip ketetin mınıstr: «Sen maǵan kelip júrsiń be?» – dedi. «Iá, aǵa, hımııadan bar kitapty jatqa bilemin, sonda da tórt qoıdy. Endigi  ómirim sizge baılanysty bop tur»,– dep ashyǵyn aıttym. Aryzymdy aldyna qoıdym. Ol: «Professor Samarın! Proshý ego prınıat»,– dep jazyp berdi. Qýanyshymda shek joq. Birden Samarınge tarttym. Rektor dereý emtıhan komıssııasynyń jaýapty sekretary Polına Stepanovnaǵa tapsyrdy, ol emtıhan qabyldaıtyn – bipeyi qazaq, bipeyi orys – eki oqytýshyny shaqyrdy. Osylaısha emtıhandy qaıta tapsyryp, «bes» aldym. Bipinshi qudaı, ekinshi Qarynbaevtyń arqasynda oqýǵa tústim. Netken kisilik, adamgershilik! Qarynbaevtan basqa bipey mundaı izgilikti jasar ma edi, jasamas pa edi, bilmeımin. Qarynbaevqa rahmet. Qabyldaýyna qaıta baryp, rızalyq bildirýge júreksindim. Keńes Úshbaev osylaı deıdi.  Sonda bip beıtanys balaǵa solaı etkende, basqalar qaǵys qaldy deısiz be? Keıin Qarynbaevtyń kómek qolyn sozyp, qamqorlyq jasaǵany tek ol emes,  kól-kósir bop shyqty.  Biz bipeyin ǵana sóz etip otyrmyz. Ápi qaraı: «1963 jyly Qarynbaev mınıstrlikten túsip, bizdiń ınstıtýtqa rektor bop keldi, – dep jalǵastyrdy Keńes Úshbaıuly. – Ol kisi jumysqa kún saıyn bip mınýt artyq ta emes, kem de emes, týra saǵat segiz jarymda keletin. Ilýde bolmasa, terezeden qarap otyramyn da, kórgen boıda aldynan shyǵyp sálem beremin. Betime kóz qıyǵyn salady da, ótip  ketedi. Bip  kúni taǵy da sálem bere aldynan shyqqanymda: «Sen menimen bipge júr», – dedi salqyndaý sóılep. Kabınetine kirdik. Kópten aıtsam dep júrgenderimdi apyl-ǵupyl syrtqa shyǵaryp: «Rahmet, aǵaı, sizdiń arqańyzda oqýǵa tústim»,– dep jalpyldap jatyrmyn. Ol bolsa birden: – Sabaqty qalaı oqyp júrsiń? Dekanyń kim? – dedi. – Oqýym jaqsy, dekan Tıhon Fedorovıch Ilınskıı, – deı bergenimde, sózimdi bólip, hatshy qyzdy shaqyrdy da: «Partbıýro hatshysy Kaldashov kelsin», – dedi áı-sháı joq. Kaldashov keldi. Instıtýtta komsomol komıteti hatshysynyń orny bos eken. Qarynbaev: «Myna jigitti sekretarlyqqa saılaýǵa salyńdar, – dedi Kaldashovqa. «Oǵan basqa bipeydi oılastyryp júr edik» dep, bipeýdiń atyn ataǵan Kaldashovqa «joq» dep short kesti. Maǵan qala tur dep, Kaldashovqa «sen bara ber» dedi. Kaldashov ketisimen: – Sen saspa,– dedi  jyly qabaqpen. – Bul qyzmet qolyńnan keledi,– dedi de úkimettik telefondy kóterip: «Áı, Fıbat! – dedi áldekimge. – Sen atadan jalǵyz ediń, óziń sııaqty ákeden jalǵyz bip jigitti jibergeli otyrmyn, sonyń sharýasyn bitir»,– dep telefondy tastaı saldy. Bápi qysqa, nyq. Pálen deýge murshamdy keltirmedi. – Qazir qajet qujattaryńdy al da, qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Fıbat Myrzaǵalıevqa bar, – dedi onan soń. – Osy qazir, tez jet! Bultaqtaıtyn shama joq, bardym. Ǵıbat tez qabyldady. Barynsha kishipeıil, sypaıy jigit eken. Birden shúıirkelesip, tanystyq, tabystyq. Tapsyrmalaryn bepip, mindetterdi túsindirdi. Uzamaı hatshylyqqa saılanyp, Ǵıbatpen aǵaly-inideı bop kettik. Sol syılastyq Fıbat aǵa ómirden ótkenshe jalǵasty. Aıttym ǵoı, saýatty, isker, alǵyr, ádil, búrmesiz, jalpy qazaqqa ortaq, jigittiń sultany edi dep. Sol sózim – sóz. Instıtýtta komsomol komıtetiniń sekretary bop júrgenimde, onymen tyǵyz aralasyp, týysyp ketkendeı boldyq. Úıine de baryp  júrdim. Sondaıda aıtqan sóziniń bipinde: «Bala, maǵan jumysyń unaıdy. Oqýdy jaqsy oqıtynyń unaıdy», – dep oqý bitipgen soń jumysqa joldama beretin komıssııa otyrysynda meni bip oblysqa apteka bastyǵy  etemiz degenderge «bul jigit ózimizge  kerek» dep, qafedraǵa alyp qaldy. Komsomol hatshylyǵyn da qosa atqara berdim. Qazaqshylyqty qoısaıshy, sanada túk joq, ýaqyt zymyrap ótip jatyr. Bip kúni  Qarynbaev shaqyryp: «Sen ne, osylaı júre beresiń be? Aspırantýraǵa talaptan. Tıic­ti jerlerge meniń atymnan hat jaz», – dep tapsyrdy. Ol ýaqytta Qazaqstan turmaq, kúlli Orta Azııada bipde-bip farmasevtıka ǵylymynyń doktory joq-tyn. Búkil Odaq boıynsha 11 doktor bar eken. Bárine rektordyń atynan hat jazyldy. Uzamaı barlyǵynan shaqyrý keldi. Ysh hattyń avtoryn tańdadyq. Endi sol úsheýdiń  bipeyin taǵy tańdadyq. Mine, osy jerde Qarynbaev: – Shaqyrǵandardyń  ekeyi áıel, bipeyi er adam eken. Menińshe, er adam durys. Cebebi, estýimshe, ol soǵysqa qatysqan, bilimge qushtar jastardy baǵalaıtyn, ashy-tushyny tatqan jan qusaıdy. Soǵan barsań qaıtedi? – dedi meıirimdi  júzben. – Jaraıdy, aǵa, – dedim. – Onda jolyń bolsyn! О́zim telefon soǵyp sóılesemin. Daıyndal. Sóıtip, alys Ýkraınadaǵy Lvov qalasyna bardym. Bolashaq ǵylymı jetekshi-ustazym Vasılıı Kramarenko, Qarynbaev aǵam aıtqandaı,  bedeldi, bilimdi, kishipeıil, alǵyr jan eken. Emtıhannan súrinbeı ótip, aspırant boldym. Kandıdattyqty da, doktorlyqty da sol kisiden qorǵap, ózim oqyǵan ınstıtýtta Qarynbaevtyń qoldaý-qalaýymen alǵashqyda qyzmetti assıstenttikten bastap, dosent, professor, kafedra meńgerýshisi, prorektorlyq satylardan óttim. Ol aralyqta respýblıkalyq aptekalar Bas basqarmasy bastyǵynyń orynbasary,  onan soń bastyǵy laýazymdaryn atqardym. Medısına ınstıtýtyna prorektor bop kelgenimde, qadirli ustaz-aǵam Sıbaǵatolla Rysqalıuly zeınetke shyǵyp, keńesshi bop júr eken. Sondaǵy onyń bir ulaǵatty isin aıta keteıin. Ol kisi basqa korpýsta otyratyn. Kelgen boıda izdep baryp sálem berdim. Uzamaı bir kúni jumysqa kelsem, ústelimniń ústinde Sıbaǵatolla aǵanyń: «Kezekten tys demalysqa shyǵýyma baılanys­ty jalaqymdy toqtatyp qoıýyńyzdy suraımyn», degen aryzy jatyr eken. Soǵan oraı: «Alańsyz demala berińiz, jalaqyńyzdy toqtatpaımyz, kelgen soń shamaly ýaqyt úsh saǵattyń ornyna alty saǵattan istersiz», degen oıymdy óz aýzymmen baryp aıtý úshin: «Aǵa, sizge kelip keteıin dep edim», – dep telefon soqtym. Ol salǵan jerden: «Áı, bala, eger mende sharýań bolsa, sen kel, meniń sharýam bolsa, men baramyn», – dep ózi keldi. Álgi usynysyma kónbeı: «Osy ýaqytqa deıin úkimettiń bir tıynyn  jegen joqpyn, endi kelip maǵan qalaısha urla dep aıtasyń», dep renjidi. Onyń adaldyq, tazalyq, kirshiksiz, adamı qasıeti osydan da anyq kóringendeı edi. Joǵaryda aıtylǵandaı, onyń eki ret mınıstr, eki ret rektor bolýy da tegin emes-ti. О́z basym Sıbaǵatolla aǵadan kórgen shapaǵat-jaqsylyq, qamqorlyq bir tóbe de, odan alǵan úlgi-ónege, tálim-tárbıe bir tóbe dep bilemin. «Kim-kimge de aıtaryń bolsa, betine aıt, eshkimdi syrtynan jamandama, eger ol shynymen jaman adam bolsa, basqalar aıtsyn, senen shyqpasyn», – deýshi edi-aý jaryqtyq. О́zi de bııazy, kóp sóılemeıtin, tuıyqtaý  bolǵanymen, týra minezdi, tike aıtatyn qaısar tulǵa edi. Jarqyn beınesi árqashan kóz aldymda, jadymda. О́tken jyly týǵanyna 100 jyl tolǵanda S.Asfendııarov atyndaǵy ulttyq medısına ýnıversıtetinde onymen qyzmettes bolǵan áriptesteri, shákirtteriniń basyn qosyp, eske alý keshin ótkizdim. Jany jánnatta, ımany salamat bolsyn. Endigi aıtarymyz, osy baıandalǵan jaılardyń ózi-aq qazaq topyraǵynda Sıbaǵatolla Qarynbaevtaı el qamy, ult múddesine adal, sol jolda shama-sharqynsha ter tógip, kúsh-jigerin sarqa jumsaǵan saıypqyrandardyń tipti de az bolmaǵanyna aıǵaq-dálel ekeni kúmánsiz. Ne deri bar,  ol zamannyń turqy da, surqy da basqa bolmady ma? 1950 jyldardyń basynda bir Baıanaýyldan óz betterinshe oqyp, jetilgen órenderdi jamanat taǵý úshin qasaqana Qanysh Sátbaevqa telip, «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Baıanaýlskaıa akademııa» degen feleton shyqty. Sol úshin ony ornynan bosatyp, qala berdi, Tashkent arhıvterinde sarǵaıa otyryp, Máskeýde oqyp jetilgen E.Bekmahanov, ondaǵan jyldar kóz maıyn taýysyp roman jazǵan M.Áýezovterdi ultshyl deý úshin sońyna shyraq alyp túsken nuryshtar men shoıynbaılardyń soıqandaryn kórip-bilip, kýá bolǵan S.Qarynbaevtaı oqyǵandardan joǵaryda aıtylǵandaı kisilikten artyq ne kútýge bolatyn edi?! Biz bireýin ǵana shet pushpaqtap aıtqan boldyq. Qadirmendi Sıbaǵatolla Rysqalıulynyń qazaq úshin jasaǵan, basqa da ekiniń biri bile bermeıtin izgilikti isteri men qam-qareketteri alda da aıtyla berer dep senemiz. Shúkir, professor S.Qarynbaevtyń búginde «Far­masııa» kompanııasynyń prezıdenti, aıtýly ǵalym, adal azamat, Qazaq elindegi belgili Atymtaı jomarttardyń bir de biregeıi, ádebıet janashyry, qadirmendi Kenekeń, professor Keńes Úshbaevtan ózge de adal shákirtteri az emes. Qazaqtyń asqaraly ǵalym, aıtýly perzenti S.Qarynbaevtyń atyn máńgi este qaldyrý úshin burynǵylarǵa qosymsha tyń bastama kóterip, jar qulaqtary jastyqqa tımeı júrgender de solar. Zákir ASABAEV, jazýshy. ALMATY.